-Από τις βαλίτσες της Ρόδου στα Electra Hotels: Η διαδροµή ενός ανθρώπου που δεν σταµάτησε ποτέ να αγαπά
–Ένας κύριος της ελληνικής φιλοξενίας: Η ζωή, οι µάχες και η διαδροµή του Μάκη Φωκά
Ένας από τους πιο εμβληματικούς ανθρώπους της ελληνικής φιλοξενίας. Ξεκίνησε στη Ρόδο, ως παιδί για όλα τα πόστα και γρήγορα ξεχώρισε για την ευστροφία και την εργατικότητά του. Συνδημιουργός των Electra Hotels, του ομίλου που σφράγισε την ποιοτική ελληνική ξενοδοχία επί 70 χρόνια. Έχει υπηρετήσει τον κλάδο από όλες τις θέσεις: ξενοδοχοϋπάλληλος, διευθυντής, επιχειρηματίας, ιδρυτής, μέλος και αντιπρόεδρος θεσμικών οργάνων. Σήμερα παραμένει μάχιμος, με καθαρό λόγο, ιστορική μνήμη και βαθιά αγάπη για τον άνθρωπο και τη φιλοξενία.
Από παιδί για τις βαλίτσες στη Ρόδο, σε συνιδρυτή ενός από τους κορυφαίους ελληνικούς ξενοδοχειακούς ομίλους. Στα 70 χρόνια πορείας του, ο Μάκης Φωκάς μιλά στο ΧΡΗΜΑ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ, στο τεύχος Ιανουαρίου 2026, για τη ζωή, τις μάχες, τους σταθμούς και τη φιλοσοφία που διαμόρφωσε την ελληνική Φιλοξενία.
Υπάρχουν άνθρωποι που δεν πέρασαν απλώς από τον ελληνικό τουρισµό – τον διαµόρφωσαν. Ο Γεράσιµος (Μάκης) Φωκάς ανήκει χωρίς αµφιβολία σε αυτή τη σπάνια κατηγορία. Από παιδί που ξεκίνησε στην υποδοχή και στα πόστα των ξενοδοχείων της Ρόδου, µέχρι την κορυφή του επιχειρείν και τη δηµιουργία ενός οµίλου που αποτέλεσε σχολείο φιλοξενίας για γενιές επαγγελµατιών, η διαδροµή του είναι ταυτόχρονα προσωπική ιστορία, κεφάλαιο οικονοµικής ανάπτυξης και καθρέφτης της εξέλιξης του ελληνικού Τουρισµού από τη δεκαετία του ’50 µέχρι σήµερα.
Με χαρακτηριστική σεµνότητα, καθαρή µνήµη και µια εντυπωσιακή ορµή που δεν έχει σβήσει παρά τα 70 χρόνια µάχιµης παρουσίας, ο Μάκης Φωκάς ξετυλίγει στο Χ&Τ το νήµα της ζωής του: τις πρώτες του εµπειρίες στην υποδοχή, τις χρυσές λίρες που µάζεψε το καλοκαίρι του 1950, τα ξενοδοχεία που πέρασαν από τα χέρια του, τα ταξίδια, τις ευκαιρίες που άρπαξε, αλλά και αυτές που άφησε πίσω του, και κυρίως – το πάθος του για τη φιλοξενία.
Με απαράµιλλο αφηγηµατικό ρυθµό, µιλά για τα πρόσωπα που τον επηρέασαν, τις συγκυρίες που τον έσπρωξαν µπροστά, τις συνεργασίες που άφησαν εποχή· από τον Πατρονικόλα και τον Σβυριάδη, µέχρι τους θρυλικούς προέδρους του ΞΕΕ. Αναπολεί τις δεκαετίες όπου η ελληνική ξενοδοχία περνούσε από την ερασιτεχνική λειτουργία στη σύγχρονη επαγγελµατική φιλοξενία και θυµάται τις στιγµές που καθόρισαν την ταυτότητα των Electra Hotels – ενός brand που συνδέθηκε όσο λίγα µε τον πυρήνα της ελληνικής φιλοξενίας.
Κι όµως, µέσα σε αυτή τη µεγάλη πορεία, ο ίδιος επιστρέφει διαρκώς σε κάτι απλό, σχεδόν αρχέγονο: την αγάπη. Την αγάπη για τον άνθρωπο, για τον επισκέπτη, για τη δουλειά, για το µικρό και σωστό, όχι το µεγάλο και εντυπωσιακό. Αυτή η φιλοσοφία -ήρεµη, σταθερή και ανθρώπινη- είναι που έκανε τον Μάκη Φωκά τόσο διαχρονικά επίκαιρο και αγαπητό. Και αυτό ακριβώς αποτυπώνεται στη συνέντευξη που ακολουθεί. Στην οποία καταθέτει την άποψή του και για θέματα ταμπού, όπως η τροπολογία Κεφαλογιάννη για την αύξηση του αριθμού των θητειών στο Ξενοδοχειακό Επιμελητήριο, για την οποία ο Μάκης Φωκάς, δηλώνει ευθαρσώς: “Εγώ καθιέρωσα όριο στη δεύτερη θητεία σε ΕΞΑ, ΠΟΞ και ΞΕΕ. Πιστεύω πως ό,τι είναι να κάνεις, το κάνεις σε δύο θητείες”…
Και µια προσωπική σηµείωση: «Ο Μάκης Φωκάς δεν είναι άνθρωπος που µιλά συχνά. Αντιθέτως, µιλά όταν έχει κάτι ουσιαστικό να πει. Για χρόνια αποφεύγει τις συνεντεύξεις, προτιµώντας να αφηγείται τη ζωή του µόνο σε όσους τον γνώριζαν από κοντά. Το γεγονός ότι διάλεξε να µοιραστεί αυτή τη διαδροµή µαζί µας, στο ΧΡΗΜΑ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ, είναι για εµένα και όλη την ομάδα μας, µια ξεχωριστή στιγµή και βαθιά τιµή· µια σπάνια ευκαιρία να καταγραφεί η ιστορία ενός ανθρώπου που σφράγισε τον ελληνικό Τουρισµό, όσο λίγοι.
Η συνέντευξη
Η συνέντευξη του Μάκη Φωκά στον Κωνταντίνο Στ. Δεριζιώτη, έχει ως εξής:
Κύριε Φωκά, έχετε ζήσει όλη την εξέλιξη του ελληνικού Τουρισµού, από τα πρώτα χρόνια ως ξενοδοχοϋπάλληλος µέχρι τη δηµιουργία ενός κορυφαίου οµίλου Φιλοξενίας. Πώς ξεκίνησε αυτό το ταξίδι από τη Ρόδο;
Στη Ρόδο βρέθηκα ως πρωτοετής φοιτητής στην Ανώτερη Σχολή Τουριστικής Εκπαίδευσης. Είχα ανάγκη να απογαλακτιστώ από καταστάσεις και να αποκτήσω δική µου οικονοµική δύναµη. Με τη βοήθεια ενός θείου µου, που ήταν στον Τουρισµό, βρήκα δουλειά. Εκείνος πίστευε ότι δεν θα δεχθώ να πάω στη Ρόδο, αλλά τελικά πήγα.
Ξεκίνησα τον Οκτώβριο και από τότε δουλεύω συνεχώς στον Τουρισµό. Ήµουν πολυεργαλείο: ήξερα λίγα αγγλικά από την Ανωτάτη Εµπορική Σχολή, λίγη λογιστική, γραφοµηχανή· δούλευα και στη ρεσεψιόν. Έκανα όλες τις δουλειές. Μπήκα στη διαδικασία και µου άρεσε πολύ. Όταν γύρισα µετά το Καλοκαίρι του 1950 είχα εξοικονοµήσει 12 χρυσές λίρες.
Ποιο ήταν το σηµείο καµπής που σας έκανε να αποφασίσετε ότι θέλετε να δηµιουργήσετε κάτι δικό σας;
Αφού τελείωσα το στρατιωτικό-είχα διακόψει την αναβολή-είχα την ευκαιρία, ως εργαζόµενος, να γνωρίσω ανθρώπους που φαίνεται ότι έβλεπαν κάτι σε µένα. Ένας από αυτούς ήταν ο γαµπρός του Ωνάση, ο Πατρονικόλας, που είχε το ΜΙRAMARE στη Ρόδο. Ερχόταν και µε έβλεπε όταν δούλευα front manager· του άρεσε ότι δούλευα σε πολλά πόστα.
Με πήρε στο ξενοδοχείο του γιατί είχαν προβλήµατα και δεν έβρισκαν ανθρώπους. Τότε δεν υπήρχε εξειδίκευση. Ήµουν κάτι µεταξύ «µονόφθαλµου ανάµεσα σε τυφλούς». Με κάλεσε στο σπίτι του, µε πήρε στη Ρόδο, αλλά τελικά άντεξα µόνο τρεις µέρες. Υπήρχε µια «αναρχία»: «στρατηγοί», φίλοι και γνωστοί που έδιναν εντολές χωρίς να ξέρουν το αντικείµενο. Δεν µπορούσα να επιβληθώ εγώ στους ανθρώπους αυτούς. Ευχαρίστησα και έφυγα.
«Ό,τι κι αν κάνεις, πρέπει να το κάνεις µε αγάπη.
Ο τουρισμός θέλει ανθρώπους. Όχι μόνο επενδύσεις»
Κι έτσι µπήκε το “ζιζάνιο”;
Ναι. Μετά µε φώναξαν για ένα ξενοδοχείο στον Βόλο, στο Πήλιο. Πήγα, είδα την κατάσταση, αλλά δεν άφηνα εύκολα τη δουλειά µου στο Acropole Palace στην Πατησίων – ήταν το δεύτερο – τρίτο καλύτερο ξενοδοχείο στην Αθήνα. Κάποιος στη συγκέντρωση µε αναγνώρισε και είπε: «Α, εσύ είσαι ο Φωκάς, γι’ αυτό κάνεις τον διευθυντή». Εγώ δεν έκανα τίποτα τέτοιο. Είπα «ευχαριστώ» και έφυγα και από εκεί.
Πώς προέκυψε η Νότιος Αφρική;
Είχα έναν φίλο, ανεπίσηµο εκπρόσωπο της Truck Airways, και ταξιδεύαµε συχνά στο Λονδίνο. Μου έλεγε συνεχώς: «Τι κάθεσαι εδώ; Έλα κάτω, θα έχεις λεφτά, ό,τι θέλεις». Η γυναίκα µου-µε την οποία φέτος κλείσαµε 65 χρόνια κοινής ζωής, εργαζόταν σε αεροπορική εταιρία. Ερωτευθήκαµε, παντρευτήκαµε και φύγαµε για την Αφρική µε πρόθεση να µείνουµε.
Πριν φύγουµε, µας γνώρισαν τον Μουσαµά, που τότε έχτιζε το Lycabetus. Ήθελε βοήθεια στο στήσιµο, αλλά εµείς φύγαµε. Γυρίσαµε πολλές πόλεις στην Αφρική· ήταν µια πολύ ενδιαφέρουσα εµπειρία.
Πώς ξεκινήσατε τελικά ως επιχειρηµατίας;
Είχα καλές σχέσεις µε τον Σβυριάδη, που είχε το Athenée Palace. Επιστρέφοντας αποφασίσαµε να νοικιάσουµε το ξενοδοχείο του Μουσαµά, το Lycabetus – ένα µικρό ξενοδοχείο 40 δωµάτια, στις παρυφές του Κολωνακίου. Εκεί ξεκίνησαν όλα. Είχαµε και ένα εστιατόριο στο ισόγειο, όπου ερχόταν συχνά ο Φρέντυ Γερµανός. Δουλέψαµε πολύ και µέσα σε έναν χρόνο βγάλαµε ένα εκατοµµύριο δραχµές, τεράστιο ποσό για τότε.
Αφήσαµε το Lycabetus και πήραµε το Electra στην Ερµού, που είχε βγει σε δηµοπρασία το ’59-’60.
Στη δηµοπρασία κατεβήκατε εσείς και ο Σβυριάδης; Πότε µπήκε ο αείµνηστος Ρέτσος;
Ναι, οι δύο µας. Ο Ρέτσος µπήκε αργότερα. Πηγαίναµε εξαιρετικά· τότε στην Αθήνα υπήρχαν δύο–τρία ξενοδοχεία που λειτουργούσαν επαγγελµατικά, αλλά εµείς ήµασταν οι καλύτεροι. Ο Κανέλος, διευθυντής του Μεγάλη Βρεταννία, µε αγαπούσε και µου έδινε συµβουλές και εγώ είχα πάντα τα αυτιά µου ανοιχτά.
Τι σηµαίνει για εσάς “φιλοξενία”;
Η «Φιλοξενία» είναι επάγγελµα αλλά και αυτό που λέει η λέξη: φιλώ + ξένος. Τα πάντα τα βλέπαµε πάντα από τη µεριά του χρήστη: πώς θα ανοίξει την πόρτα, πώς θα κοιµηθεί καλύτερα, τι θα τον κάνει να νιώσει άνετα. Αυτό είναι η ουσία.
“Εγώ καθιέρωσα όριο στη δεύτερη θητεία σε ΕΞΑ, ΠΟΞ και ΞΕΕ.
Πιστεύω πως ό,τι είναι να κάνεις, το κάνεις σε δύο θητείες”.
Με τα Electra προχωρήσαµε: ’68 Θεσσαλονίκη, ’69 Κρήτη, µετά το Νικοδήµου στην Αθήνα, ’74 Ρόδος και πριν λίγα χρόνια Κεφαλονιά, µια µικρή µονάδα κυρίως για την οικογένεια.
Ποιο είναι το “DNA” του οµίλου Electra;
Ο πελάτης, ο χρήστης. Και βεβαίως οι εργαζόµενοι. Ξέρουµε τι σηµαίνει σωστή λειτουργία και καλή υπηρεσία. Πρέπει να έχεις ευχαριστηµένους υπαλλήλους. Δίνουµε κίνητρα, προσέχουµε τους εργαζόµενους, τους ασφαλίζουµε, κάνουµε ότι καλύτερο µπορούµε. Όταν κάποιος -ο µοι γένοιτο- ασθενήσει έχει πρόσβαση στα καλύτερα νοσοκοµεία.
Τι συµβαίνει µε την επένδυση της Θεσσαλονίκης;
Το οικόπεδο έχει πολλά προβλήµατα, κυρίως µε τον Δήµο και την Αρχαιολογία. Κάναµε έρευνες, δεν βρήκαµε σηµαντικά ευρήµατα, αλλά η Αρχαιολογία τα θεώρησε σπουδαία και µας καθυστέρησαν περίπου δύο χρόνια. Εµείς θέλαµε να σκάψουµε 11 µέτρα· στα 2–3 µας σταµάτησαν. Τώρα συνεχίζουµε, επιταχύνοντας τις εργασίες. Η ολοκλήρωση πάει για το 2027. Το κόστος, µαζί µε τις ανατιµήσεις, αγγίζει τα 50 εκατοµµύρια €. Θα είναι 5* µε 160 δωµάτια/διαµερίσµατα και έναν όροφο συνεδρίων.
Σκοπεύετε να επεκταθείτε σε νέα ξενοδοχεία;
Έχουµε δηµιουργήσει την ELECTRA MANAGEMENT, που κάνει το management όλων των ξενοδοχείων µας. Απασχολεί 62 άτοµα. Έχουµε δυνατότητα να αναλάβουµε κι άλλα ξενοδοχεία, αλλά δεν το επιδιώκουµε προς το παρόν.
Πώς βλέπετε σήµερα τον ελληνικό Τουρισµό;
Η Ελλάδα δεν έχει να φοβηθεί τίποτα. Ήταν, είναι και εξελίσσεται — αργά µεν, αλλά εξελίσσεται— τόσο σε υποδοµές, όσο και σε ανθρώπους. Δεν γίνεται όµως να λείπουν 80.000 εργαζόµενοι από τον κλάδο. Εµείς απασχολούµε 1.019 άτοµα και έχουµε λιγότερα προβλήµατα από άλλους.
Για την επιµήκυνση της σεζόν;
Η Ρόδος είχε 35.000 τουρίστες τον Φεβρουάριο του ’67. Μετά αναπτύχθηκαν άλλοι προορισµοί, πρώτα η Ισπανία. Οι tour operators έπαιξαν µεγάλο ρόλο: Πίεζαν τους ξενοδόχους να µην κλείνουν τον Χειµώνα, πολλοί από τους οποίους θέλουν να ξεκουράζονται τον Χειµώνα και να κάνουν ταξίδια. Σιγά σιγά το αγώγι ξυπνάει τον αγωγιάτη. Η Ρόδος παραδείγµατος χάρη µπορεί να είναι ανοιχτή όλο το Χειµώνα. Πρέπει να µεγαλώσει η σεζόν στην Ελλάδα.
«Στη Ρόδο του 1950 δούλευα παντού: ρεσεψιόν, γραφομηχανή, λογιστικά. Μου άρεσε από την πρώτη στιγμή.
Η φιλοξενία είναι φιλώ + ξένος. Να βλέπεις πάντα τον χώρο από τη μεριά του χρήστη»
Από ξενοδοχοϋπάλληλος στην προεδρία του ΞΕΕ. Πώς βρεθήκατε εκεί;
Επί χούντας είχε έρθει ο Μπαλόπουλος στο Ηράκλειο σε µια συγκέντρωση. Είπε πράγµατα που δεν µου άρεσαν κι εγώ αντέδρασα δηµόσια και λόγω του νεαρού της ηλικίας. Μετά από λίγες ηµέρες µε κάλεσε στο γραφείο του. Πήγα φοβισµένος, αλλά αυτός µε «έστειλε» στο Επιµελητήριο, αφού εκτίµησε την ευθύτητα και την ειλικρίνειά µου.
Τι θυµάστε από τους εµβληµατικούς προέδρους – Διβάνη, Πλεύρη, Δοξιάδη;
Εγώ είµαι επικοινωνιακός και κοινωνικός άνθρωπος. Είχα πολύ καλές σχέσεις µε ξενοδόχους της εποχής, όπως ο Μηναΐδης και ο Καµπουράκης. Είχα σχέσεις µε όλους. Με τον Τέλη Διβάνη στην Αθήνα κάναµε πολλή παρέα· είχαµε µοιράσει τις δουλειές µας και ήµασταν πολύ καλά. Όµορφες εποχές, όµορφες αναµνήσεις.
Για τη θητεία των προέδρων στο ΞΕΕ και την τροπολογία της Όλγας Κεφαλογιάννη που δηµιούργησε πολλά σχόλια, ποιο είναι το σχόλιό σας;
Εγώ καθιέρωσα όριο στη δεύτερη θητεία σε ΕΞΑ, ΠΟΞ και ΞΕΕ. Πιστεύω πως ό,τι είναι να κάνεις, το κάνεις σε δύο θητείες. Ο σηµερινός πρόεδρος, µε τον πατέρα του οποίου ήµουν πολύ φίλος, είναι πολύ καλό και µορφωµένο παιδί. Όµως δεν είναι θέµα προσώπων. Δεν ασχολούµαι πλέον. Αυτό που θέλω όµως να τονίσω είναι ότι χρειάζεται σύνθεση δυνάµεων. Θυµίζω ότι πάντα έλεγα ότι ο Τουρισµός πρέπει να είναι κοινωνικός εταίρος και τελικά έγινε ο ΣΕΤΕ.
Η κυβέρνηση έχει εγκαταλείψει τον Τουρισµό; Ποια είναι η άποψή σας;
Σε ποιες άλλες κατευθύνσεις µπορεί να στραφεί η χώρα; Ο Τουρισµός είναι βασικός πυλώνας και γι’ αυτό πάντα τον σέβονταν οι κυβερνήσεις. Τώρα…
Υπάρχει παγκόσµιο έλλειµµα ηγεσίας. Κατά τη γνώµη µου σήµερα υπάρχουν τρεις ηγέτες στον κόσµο: ο Σι Τζινπίνγκ, ο Πούτιν και ο Ερντογάν – δουλεύουν για την πατρίδα τους, για να εξηγούµαι.
Για το Airbnb και τη “σκιά” του στον κλάδο;
Έχει γιγαντωθεί ανεξέλεγκτα και κατά τη γνώµη µου κακώς. Και µάλιστα µόνο στην Ελλάδα έχει φτάσει σε αυτά τα επίπεδα. Έχει κάνει κακό στην αγορά και τους πολίτες που δεν µπορούν να βρουν σπίτι να νοικιάσουν.
Τι σας εντυπωσιάζει στη νέα γενιά ξενοδόχων;
Ξεχωρίζω στη Ρόδο τον Χατζή και από τους πιο παλιούς, τον Πολλάλη, τον Γαλιατσάτο. Έχω αποσυρθεί όµως και δεν έχω πλήρη εικόνα. Και βέβαια είναι φίλος ζωής ο Βάσος Μηναϊδης.
Τι θα συµβουλεύατε ένα νέο παιδί που ξεκινάει τώρα;
Ό,τι λέω και στους δικούς µας: Οτιδήποτε κάνεις, κάν’ το µε αγάπη.
Χωρίς αγάπη, ακόµα και το καλύτερο γλυκό να φτιάξεις, κάτι θα του λείπει. Λέω στο ζαχαροπλάστη: όταν φτιάχνεις ένα κέϊκ, θα βάλεις όλα τα απαραίτητα υλικά, αλλά να βάλεις και αγάπη, θα γίνει καλύτερο!
Αν δεν ήσασταν ξενοδόχος, τι θα ήσασταν;
Ήθελα να γίνω µηχανικός. Στο δηµοτικό ήµουν πρώτος µαθητής…
Υπάρχει κάποιο ξενοδοχείο που θα θέλατε να είχατε φτιάξει;
Δεν τίθεται θέµα ζήλιας. Καµαρώνω αυτούς που προοδεύουν. Έχω ταξιδέψει πολύ. Δεν είµαι υπέρ των πολύ µεγάλων ξενοδοχείων· για µένα τα 250 δωµάτια είναι πολλά.
«Με το Electra αλλάξαμε τον τρόπο που λειτουργούσαν τα ξενοδοχεία στην Αθήνα.
Τα μεγάλα ξενοδοχεία δεν με ενθουσίασαν ποτέ. Η ποιότητα είναι στο μέτρο, όχι στο μέγεθος.
Η Ελλάδα δεν πρέπει να φοβάται τίποτα. Ο τουρισμός εξελίσσεται – και μαζί του κι εμείς»
Με τη γυναίκα µου κάναµε κρουαζιέρες κάθε καλοκαίρι γιατί δεν µας άρεσε η πολυκοσµία στην Ελλάδα. Το ωραιότερο πλοίο που έχω ταξιδέψει ήταν το Queen Elizabeth, σχετικά µικρό, 800 θέσεων, µε εξαιρετικές υπηρεσίες. Αυτό πραγµατικά µε είχε εντυπωσιάσει.
Κάτι τελευταίο;
Στην Ελλάδα λείπουν αυτά τα µικρά σηµαντικά πράγµατα που κάνουν τον φιλοξενούµενο να νιώθει καλύτερα. Είναι δουλειά και του κράτους και των επιχειρηµατιών. Στις υποδοµές, στις συγκοινωνίες, σε λεπτοµέρειες που στο εξωτερικό θεωρούνται αυτονόητες. Εδώ -δυστυχώς- όχι…
Ακούγοντάς τον, αντιλαµβάνεται κανείς πως ο Μάκης Φωκάς δεν είναι απλώς ένας ξενοδόχος ή ένας επιχειρηµατίας µε ιστορική διαδροµή· είναι ένα ζωντανό κοµµάτι της συλλογικής µνήµης της ελληνικής φιλοξενίας. Η πορεία του συµπυκνώνει επτά δεκαετίες προκλήσεων και επιτυχιών, ανθρώπων που σφράγισαν µια εποχή και αξιών που δύσκολα συναντά κανείς σήµερα: εργατικότητα, τιµιότητα, µέτρο και αγάπη για τον επισκέπτη. Σε µια εποχή όπου ο τουρισµός αλλάζει µε ταχύτητα, η δική του φωνή µοιάζει πιο επίκαιρη από ποτέ – καθαρή, ουσιαστική και γεµάτη εµπειρία.
Όπως και η ζωή του.
 ΦΩΚΑΣ: Η ζωή ενός ξενοδόχου που αγάπησε τον άνθρωπο πριν από τα ξενοδοχεία){kind=link}